Dạy con về tài chính (1)

Dạy con về tài chính có lẽ là cái mà phụ huynh ngày nay mới quan tâm nhiều chứ các phụ huynh thế hệ trước thì có khi còn tránh không cho con tiếp xúc với tiền vì sợ tiền làm hư con. Chính vì không được học về quản lý tài chính từ gia đình, trường học nên giờ nhiều cha mẹ (bao gồm cả mình) còn khá nhiều vướng mắc trong việc dạy con về tài chính. Dưới đây là những tìm tòi, tích lũy và kinh nghiệm của mình về vấn đề này, mong cũng là một kênh tham khảo hữu ích cho các cha mẹ.

1/ Dạy con về tài chính – nên bắt đầu từ đâu?

Với mình, mình bắt đầu từ…chính mình. Đó là việc đọc thêm các kiến thức về tài chính, dạy con về tài chính để định hình tư duy và cách làm của mình. Có rất nhiều câu hỏi mà người làm cha mẹ như mình còn băn khoăn về câu trả lời, ví dụ như Có nên cho trẻ tiền tiêu vặt không? Vì sao? Khi nào thì nên cho con tiền tiêu vặt? Khi nào thì bố mẹ có thể “trả công” cho con để làm một điều gì đó?… Đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên cũng là cách mình định hình tư duy của chính mình về tài chính và việc dạy con. Khi tư duy rõ ràng, nhất quán thì hành động, cách làm của cha mẹ với con cũng sẽ rõ ràng, nhất quán. Hành động ở đây không chỉ là việc quy định với con cách làm hoặc hướng dẫn con làm mà còn là chính bản thân mình cũng thực hiện đúng như vậy để làm gương cho con. Nếu tư duy của mình không rõ ràng (ví dụ như việc mình nên xử lý thế nào nếu mình quên cho con tiền tiêu vặt hàng tuần và con đòi mẹ) thì hành động của chính bản thân mình cũng không nhất quán và sẽ làm cho con cảm thấy rối, khó theo. Chính vì vậy nên dù mình có đọc hoặc nghe khuyên là cho trẻ tiền tiêu vặt từ 4 tuổi chẳng hạn thì khi tư duy về tài chính của mình chưa rõ ràng thì mình chưa cho con tiền tiêu vặt hay trả công gì cả. Mình chỉ thực hiện sau khi mình gặp cuốn sách “chốt” cho mình về tư duy trong việc dạy con về tài chính là cuốn “Dạy con về tài chính” của Joline Godfrey (trước đó mình còn đọc sách Cha giàu cha nghèo, các bài báo, bài chia sẻ kinh nghiệm của các cha mẹ,… nữa).

2/ Có nên cho trẻ tiền tiêu vặt không?

Câu hỏi này mình cũng băn khoăn và đi tìm câu trả lời mãi. Mình đọc thấy có người thì có cho con, có người thì quan điểm là không cho con. Nhưng từ nhiều quyển sách (trong đó có Mẹ Do Thái dạy con tư duy và Dạy con về tài chính) và các thông tin mình đọc và chắt lọc thì mình quyết định là hàng tuần sẽ cho con một ít tiền tiêu vặt. Và sau một thời gian áp dụng (mình bắt đầu cho các bạn tiền tiêu vặt từ lúc 6 tuổi), mình thấy nên cho con một ít tiền tiêu vặt theo định kỳ, vì: muốn con học cách sử dụng đồng tiền thì con phải có tiền để sử dụng.

Để có thể có tiền cho con học cách sử dụng tiền thì có 2 cách mà cha mẹ có thể áp dụng. Một là cho con tiền tiêu vặt. Hai là để con “tự kiếm tiền” thông qua việc cha mẹ trả công cho con.

Với cá nhân mình, mình thấy quan điểm không cho con đồng nào mà con phải tự kiếm tiền để tiêu vặt là quá sức với trẻ nhỏ. Bởi vì cơ hội “có việc làm để kiếm tiền” không phải nhiều. Nếu bố mẹ “tạo điều kiện kiếm tiền cho con” bằng cách sử dụng làm việc nhà và trả tiền cho con thì sẽ ảnh hưởng đến cách nghĩ của trẻ về việc mình cần chia sẻ và giúp đỡ việc nhà, trẻ sẽ coi làm việc nhà không phải là một phần trách nhiệm của mình đối với gia đình mà coi đó là việc kiếm tiền, nếu không có tiền thì không làm. Thêm nữa, việc kiếm tiền (để tiêu vặt) không phải là một nhiệm vụ chính của trẻ cho nên mình nghĩ đừng tạo áp lực cho con qua việc bắt con phải tự kiếm tiền để tiêu mấy khoản lặt vặt.

Với hai bạn nhà mình, mình luôn nhấn mạnh: giúp đỡ việc nhà là một trong ba nhiệm vụ chính của lứa tuổi các con, vì vậy nên sẽ không có chuyện bố mẹ trả tiền cho con để con làm việc nhà. Nhưng nếu có những công việc mà có sự phân công rõ ràng người thực hiện, ví dụ như mẹ phải làm, nhưng mẹ bận không làm được thì thay vì bỏ tiền thuê người khác làm thì mẹ “thuê” con làm và trả tiền cho con, rõ ràng và sòng phẳng. Vì vậy nên việc nhà mình giao cho các bạn thì có thể có tình huống các bạn mè nheo không muốn làm (như nhiều trẻ em vẫn thế) nhưng không bao giờ có chuyện đòi mẹ trả tiền để làm cả.

Một điều nữa mình cũng nhấn mạnh với các bạn khi cho các bạn tiền tiêu vặt hàng tuần (điều này mình học được từ cuốn Dạy con về tài chính), đó là: tiền tiêu vặt không phải là tiền lương hay đặc quyền, nó là công cụ để con học cách quản lý tiền. Thế nên nếu mình thấy có dấu hiệu con coi tiền tiêu vặt như một khoản đương nhiên mà bố mẹ “phải” cho con là mình lại nhắc lại điều này ngay, để đặt giới hạn cho con hiểu. Còn nếu có tuần nào đó mình quên cho con tiền tiêu vặt mà con nhắc thì mình vẫn cho bù vì đó là điều mà mình và con đã thống nhất nên mình sẽ giữ lời chứ không lẳng lặng quên rồi ỉm đi. Trẻ con có trí nhớ rất tốt, chỉ là nó có dám lên tiếng với người lớn hay không thôi.

3/ Chia tiền vào các “hũ” – cách quản lý tiền hiệu quả

Khi mình đọc các bài báo, sách vở hướng dẫn về quản lý tài chính cá nhân, họ đều nói đến việc chia tiền theo các “hũ” (jars) để quản lý tiền một cách hiệu quả. Mình đã nghĩ, đến người lớn còn cần học những cái này để quản lý tài chính cá nhân thì tại sao không dạy cho trẻ em từ nhỏ để chúng có thói quen tốt từ nhỏ? Vậy nên mình cũng tìm hiểu thêm để tự bản thân áp dụng và hướng dẫn con áp dụng.

Về lý thuyết thì quy tắc 6 chiếc hũ như hình dưới:

Quy Tắc 6 Chiếc Lọ: Bí Quyết Quản Lý Tiền Thông Minh & Dễ Thực Hiện
Quy tắc 6 chiếc hũ

Nhưng đối với trẻ em, số tiền “thu nhập” của chúng quá ít để có thể chia nhỏ theo tỉ lệ như vậy nên mình có điều chỉnh một chút về số lượng hũ và cách phân bổ tiền vào từng hũ.

Các loại “hũ quản lý tài chính” của 2 bạn nhà mình

Nguyên tắc chính là khi con có bất kỳ khoản tiền nào thì số tiền đó sẽ được chia thành các phần để cho vào 4 hũ đầu tiên (riêng hũ “từ thiện” thì mình sẽ viết rõ hơn bên dưới vì sao mình không yêu cầu cho cố định vào hũ này). Số lượng/ tỉ lệ cho vào từng hũ tùy con quyết định dưới sự hướng dẫn/ định hướng/ đề xuất của mẹ dựa trên số tiền thực tế từng khoản chứ không theo tỉ lệ cố định. Lý do là vì số tiền các con có đôi khi nhỏ, chia theo tỉ lệ thì không có tiền lẻ để các con cho vào các hũ. Đôi khi lý do còn là vì thời điểm nào đó con cần nhiều hơn một chút vào hũ nào đó thì mình cũng đồng ý cho con tăng thêm một chút vào hũ đó.

Cách sử dụng của từng hũ như sau:

Hũ Tiêu vặt: các con được tự sử dụng tiền ở hũ này để mua đồ các con thích. Từ hồi 6 tuổi mình đã cho mỗi bạn 10k/tuần tiền tiêu vặt. Đến hiện tại, 9 tuổi mình vẫn cho từng đó vì hồi bé các bạn ấy không tiêu mấy nên cũng có được kha khá trong “ví riêng” nên giờ có cần mua khoản nào nhiều nhiều chút thì cũng vẫn ổn. Ngoài ra, theo mình đọc trong quyển “dạy con về tài chính” thì cha mẹ chỉ tăng số tiền tiêu vặt thêm cho con nếu con chứng tỏ được mình biết cách quản lý tiền. Tiền tiêu vặt là “công cụ để quản lý tiền” nên nếu con chưa sử dụng tốt công cụ đó thì sẽ chưa tăng thêm tiền, chứ không phải cứ con lớn thì nghiễm nhiên được tăng tiền tiêu vặt. Hai bạn nhà mình vẫn còn để lợn nhựa, ví tiêu vặt lung tung, chưa muốn ghi chi tiêu nên dù cho tiền tiêu vặt từ 6 tuổi nhưng mình thấy vẫn chưa phải lúc để tăng tiền tiêu vặt cho các bạn.

Hũ Tiết kiệm: là tiền để dành để mua cái gì đó lớn lớn chút. Hiện tại thì các bạn nhà mình chưa có mục tiêu mua gì đó lớn nên cứ tiết kiệm để đó đã. Mình mua cho mỗi bạn một con lợn nhựa để đút tiền tiết kiệm. Số tiền cho vào hũ này thường là tiền bố cho cố định hàng tuần (cũng chỉ 10k), cộng thêm một phần từ “tiền phát sinh” (tiền các bạn được cho thêm). Và cuối năm thì mổ lợn và mang ra ngân hàng gửi tiết kiệm dưới tên các bạn.

Hũ Học hành: là tiền để chi cho việc học hành của các bạn. Vì tuổi nhỏ thì việc học hành là chính nên tiền tích lũy vào đây cũng cần nhiều hơn (giống như đối với người lớn là hũ Chi tiêu cần thiết vậy). Nhưng chỉ khi nào các bạn có khoản tiền lớn (ví dụ như tiền mừng tuổi) thì mình đề xuất các bạn chia nhiều hơn vào quỹ học hành (khoảng 70-80% số tiền), còn lại các khoản nhỏ thì hầu như chia đều hoặc theo tỉ lệ các bạn quyết (như mình có nói ở trên).

Hũ Hưởng thụ: là tiền tích cóp để chi cho bản thân (ví dụ như mua một món đồ mà các bạn ao ước từ lâu nhưng chưa đủ tiền). Hũ này thực ra năm nay các bạn mới có sau khi đọc bộ sách “giúp trẻ quản lý tài chính” (quyển “tiết kiệm tiền thật không đơn giản”), mình cũng đọc và khuyến khích các bạn làm như bạn nhỏ trong truyện (ghi số tiền mục tiêu để mua được cái các bạn thích và kiên trì tích lũy bằng nhiều cách cho đến khi đạt được số tiền đó). Tiền cho vào hũ này cũng là từ việc chia các khoản “tiền phát sinh” của các bạn. Đôi khi nếu các bạn kiếm được tiền thì mình cũng ủng hộ khi các bạn muốn cho vào đây nhiều hơn các hũ khác một chút để kích thích các bạn tích cực hơn để đạt mục tiêu mong muốn.

Riêng hũ cuối (từ thiện) thì mình mua cho các bạn chung một con gà nhựa và tiền cho vào hũ đó là tiền bán giấy vụn, đồ đồng nát (ở nhà mình yêu cầu các con phân loại rác, những gì bán được cho ve chai đồng nát thì sẽ để gọn lại để đem bán lấy tiền cho vào hũ từ thiện), đôi khi là các tiền lẻ mình đi chợ về (giống kiểu các siêu thị vẫn có hòm từ thiện và mọi người hay bỏ đồng tiền lẻ vào đó), đôi khi là tự các bạn lấy một ít từ tiền tiêu vặt của mình cho sang hũ đó. Hũ “từ thiện”, với lứa tuổi nhỏ như các bạn nhà mình, mình không buộc các bạn phải cố định cho tiền vào đó như với các hũ kia, vì mình nghĩ số tiền các bé có cũng đã ít quá rồi, hơn nữa, để dạy các bạn nhỏ “cho đi” thì còn nhiều cách khác như quyên góp đồ chơi, sách truyện, góp công sức…, tiền chỉ là một trong những cách “cho đi” thôi nên mình không đặt nặng quá vấn đề tiền ở hũ Từ thiện đối với các bạn.

4/ “Muốn – Want” và “Cần – Need” – cơ sở để định hướng việc chi tiêu của con

Khái niệm Muốn và Cần mình gặp lần đầu tiên là khi học khóa về dạy con, kỷ luật không nước mắt. Ở đó nói về việc phạt con dựa trên cái con Muốn chứ không phải cái con Cần. Mình bắt gặp khái niệm này lần nữa và mình ghi nhớ nó là khi xem một clip môn học Social Studies dành cho trẻ em. Trong clip đó, một bạn nhỏ đã giải thích về Muốn và Cần để giúp các bạn khác biết cách đưa ra lựa chọn. Có một câu trong môn học đó mà mình ghi nhớ và luôn nhắc lại với các bạn nhà mình khi muốn các bạn ấy phải suy nghĩ về việc lựa chọn: “You need to make a choice” (Con cần phải đưa ra lựa chọn). Mình nói theo giọng điệu của bạn trong clip nên các bạn nhà mình hiểu là mẹ chỉ nhắc lại thôi chứ không phải tự mẹ nghĩ ra để giáo huấn 😂. Và sau câu nói đó thì hầu như các bạn đều suy nghĩ và đưa ra lựa chọn của mình 🙂.

Khái niệm Muốn và Cần mình cũng không phải dạy các bạn ấy mà thông qua clip kia luôn. Rất tiếc đó là clip trong một chương trình home schooling nên mình không có link để share được ở đây, nhưng clip này cũng rất hữu ích để trẻ hiểu và phân biệt về Muốn và Cần. Khi trẻ hiểu được Muốn và Cần thì việc giúp con đưa ra lựa chọn sẽ dễ hơn nhiều.

Mình dùng khái niệm này để quyết định khi mua một thứ gì đó thì mẹ sẽ trả tiền hay con sẽ trả tiền. Mình quy ước, khi con thích mua hoặc cần mua một cái gì đó, nếu là Cần thì mẹ sẽ trả tiền, nếu là Muốn thì con sẽ trả tiền (vì con có tiền tiêu vặt mà). Ví dụ khi con bảo thích mua một đồ chơi gì đó, mình hỏi con “Cái này là Want hay Need?”, con biết nó là Want thì con cũng cần sẵn sàng để trả tiền mua nó, nếu không thì không mua. Nhưng khi con cần mua sách vở cho năm học mới, theo lý thuyết thì không có nó ta vẫn sống được nên nó là Want, nhưng sách vở cần cho việc thực hiện nhiệm vụ chính và quan trọng của trẻ em là Học hành nên mình xếp nó là Need và mình sẽ trả tiền (nhưng mình cũng quy ước là mẹ mua lần đầu tiên cho con, con cần giữ gìn cẩn thận để sử dụng, nếu làm mất thì con sẽ phải trả tiền để mua lại). Nói chung khái niệm này giúp ích rất nhiều cho mình trong việc tiết chế mong muốn mua đồ của chính bản thân mình và hai bạn nhà mình: nếu là Need thì mua, nếu là Want thì cân nhắc khả năng tài chính thực tế (có đủ tiền không, mua xong thì còn lại nhiều tiền không) và các giải pháp thay thế (có cách nào có thể thay thế cho cái định mua không) để quyết định có mua hay không.

Trên đây là một vài điều mình đã áp dụng trong việc dạy con về tài chính. Trong bài viết tiếp mình sẽ viết thêm về việc kiếm tiền và tiêu tiền tiêu vặt của trẻ để bạn tham khảo.

You may also like...

Your email will not be published. Name and Email fields are required