[Tư duy phản biện] Phần 1: Nó là cái chi?

(Nguồn: Hieu Nguyen)

Dạo gần đây, đi đâu cũng thấy mọi người lôi cụm từ ‘sang chảnh’ này ra để nói, có người dùng để quảng cáo hay PR, có người dùng để chém gió, có người nói cũng chỉ để… nói. Mấy hôm rồi, phụ huynh hỏi: sao em không chia sẻ thêm? Dạ, tại em dạo này bận quá, chẳng có thời gian.

Nhưng mỗi ngày nhìn nhiều phụ huynh và học sinh cứ quẩn quanh quanh quẩn, nhiều khi không thoát được cái bóng của điểm số, giải thưởng, các thông điệp thương mại, chăm chăm những cái nhìn bề nổi, phần chìm thì mãi cứ bỏ ngỏ, và họ chẳng biết làm gì để kích thích, phát triển tư duy cho tụi nhỏ hay cho chính mình, thôi thì mình cũng dành ít thời gian ngày chủ nhật, tâm trạng và xúc cảm ‘phọt’ ra vài dòng để ‘chém gió’ về cái chủ đề này.

Để phát triển tư duy phản biện, trước tiên cần biết nó là cái chi. Những cái này sẽ chỉ là những điều cơ bản nhất, để ai đọc cũng có thể hiểu thôi nhé.

—–

1. BỘ NÃO

Bộ não chúng ta có 3 chức năng:
– Tư duy
– Cảm nhận
– Mong muốn

Tư duy giúp chúng ta hiểu về thế giới xung quanh thông qua việc tiếp nhận, làm rõ, phân tích, đánh giá, so sánh, quyết định và tổng hợp. Cảm nhận cho chúng ta biết chúng ta đang sống như thế nào: vui, buồn, chán chường, tuyệt vọng, lo ngại hay đang bình bình yên yên. Mong muốn thúc đẩy chúng ta dốc sức theo đuổi những mục tiêu, kế hoạch, ước mơ hay hoài bão.

Mỗi ngày mỗi giờ, 3 đồng chí này liên tục va đập và ảnh hưởng qua lại với nhau. Điều đáng nói và thật sự tạo ra điểm khác biệt giữa 3 bạn này đó là: Cảm nhận và Mong muốn KHÔNG THỂ tự thay đổi. Hai bạn này chỉ có thể thay đổi qua người bạn cùng nhà, gọi là Tư duy.

Vì lẽ đó, nếu đồng chí Tư duy bị yếu hoặc suy dinh dưỡng do không được phát triển và sử dụng một cách CHỦ ĐÍCH và THƯỜNG XUYÊN, thì Cảm nhận và Mong muốn sẽ chạy loạn lung tung, bốn phương tám hướng. Phần lớn vấn đề của con người trong học tập, công việc và cuộc sống cũng từ đó mà ra.

Để Tư duy có thể dồi dào và mạnh mẽ, đó chính là vai trò của giáo dục – một giáo dục chân chính, thật sự kích thích và phát triển tư duy. Còn dạy và học nhưng chỉ 100% cho tụi nhỏ học thuộc lòng, luyện đề mẫu thì có làm được việc đó hay không? Câu trả lời mình xin dành lại cho mỗi người.

2. TƯ DUY

Những người tư duy phản biện tốt là những người hiểu và rất đều đặn làm một việc: Họ tự đập phá tư duy của chính mình (và sau đó là của người khác) để PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ và CẢI THIỆN nó. Lúc đầu, có thể việc này họ chủ đích làm, nhưng về lâu về dài, một khi họ làm việc này thường xuyên, nó sẽ trở nên tự nhiên và nhẹ nhàng. Cứ như là hơi thở vậy. Để rồi họ cứ thế mà tư duy và phản biện, dù họ có để ý hay không để ý.

Mỗi lần suy nghĩ về một con người, sự vật hay sự việc, chúng ta thường tư duy:
– với một mục đích xác định,
– trong một dòng quan điểm,
– dựa vào những giả thuyết mặc định,
– để đưa ra những kết luận và ẩn ý.
– Chúng ta sử dụng dữ liệu, sự thật hoặc trải nghiệm,
– để phân tích và đánh giá,
– dựa trên những khái niệm hoặc lý thuyết,
– để trả lời một câu hỏi hoặc giải quyết một vấn đề.

Những người tư duy phản biện tốt là những người chủ đích đưa tư duy của mình đi qua những bước này. Lúc đầu có thể hơi khiên cưỡng và mất thời giờ, nhưng lâu dần Tư duy họ tự động chạy qua các quy trình này trong… vài nốt nhạc, khi họ phải giải quyết vấn đề hoặc đưa ra quyết định, từ nhỏ đến lớn, trong học tập, công việc và cuộc sống. Nếu như tư duy đó được luyện tập mỗi ngày.

Để từ đó, trong tư duy và trí tuệ của họ hiện hữu rõ ràng 8 tính cách: tự lập, mạnh dạn, cân bằng, logic, chính trực, kiên định, cảm thông và… khiêm tốn.

3. QUAN ĐIỂM

Để tư duy phản biện tốt, yếu tố gần như quan trọng bậc nhất là Quan điểm. Những bậc thầy về tư duy phản biện là những người có được kiến thức và tư duy xuyên suốt, xâu chuỗi được các quan điểm khác nhau để đối chiếu, so sánh, đánh giá và đúc kết một cách thấu đáo nhất.

Tại mỗi nơi và mỗi thời điểm, mỗi dòng suy nghĩ của con người đều bị ảnh hưởng, dù ít hay nhiều, từ 12 phạm trù:
– xã hội
– triết lý
– đạo đức
– học thức
– nhân chủng
– hệ tư tưởng
– chính trị
– kinh tế
– lịch sử
– sinh lý
– tâm lý
– tôn giáo

Đây có lẽ cũng là nền tảng của những cái gọi là Giáo dục khai phóng (Liberal Arts Education) hay Tích hợp liên môn (Interdisciplinary). Vì lẽ đó, những bậc thầy về tư duy phản biện họ đọc và tìm hiểu, viết và thảo luận về nhiều vấn đề từ những lĩnh vực khác nhau. Để khi họ gặp một vấn đề, dù mới hay cũ, trong tích tắc, tư duy họ có thể vay mượn và kết nối kiến thức, lập luận và dẫn chứng từ nhiều lĩnh vực, vì đó là vốn liếng tài sản họ đã đầu tư, tích tụ mưa dầm thấm lâu, đôi khi cứ như là đã được mã hóa thành DNA trong người họ. Để trong học tập, công việc và cuộc sống, họ xử lý vấn đề nhanh chóng và hiệu quả.

Khi đọc, họ đọc thấu đáo và nhìn xuyên thấu, công kích được cả tư duy của người viết. Khi viết, họ lập luận sắc sảo và chặt chẽ vì họ biết đi vào tư duy của người đọc. Khi nói, họ thấu hiểu người nghe để từ đó có thể truyền đạt có sức nặng và lay động khối óc, con tim. Đơn giản, họ không áp đặt suy nghĩ của mình lên người khác, mà họ chỉ gợi mở bằng những câu hỏi, để mỗi người tự đi tìm câu trả lời. Bởi lẽ hơn ai hết, họ hiểu: đã là ‘tín đồ’ của tư duy phản biện, thì chẳng có một câu trả lời nào là hoàn hảo cho tất cả mọi người.

Vì vậy mới có một thủ pháp dạy học bậc cao gọi là: JAQ = Just Ask Questions, đòi hỏi người dạy phải biết cách liên tục đặt câu hỏi, để đưa người học tự tìm đến câu trả lời. Và người dạy chỉ có thể làm JAQ, một khi họ là những người có tư duy phản biện tốt.

Còn nếu chúng ta chỉ hoàn toàn chăm chú cho học sinh và con em đọc lướt qua để trả lời trắc nghiệm, học thuộc lòng để trả bài, làm đề mẫu để đi thi… thì liệu chúng có thật sự được chạm đến cái gọi là tư duy phản biện sâu sắc và đầy đủ như trên? Một lần nữa, câu trả lời xin dành lại cho mỗi người.

You may also like...

Your email will not be published. Name and Email fields are required